عوامل رافع مسؤلیت کیفری درحقوق جزای افغانستان
بسم الله الرحمن الرحیم
عوامل رافع مسؤلیت کیفری درحقوق جزای افغانستان
مقدمه :
بدیهی است که بشر، یا ضرورة ویا طبعا دارای زندگانی اجتماعی است وزندگانی اجتماعی یک سری منازعه ها ، تعارض حقوق افراد وحتی تعدی نسبت به حقوق همدیگر را بدنبال دارد ؛ زیرا بشرفطرة موجود منفعت طلب وقدرت طلب است ، با توجه به این دوخصیصه فطری ٰ وقت انسان پا به عرصه زندگانی اجتماعی میگذاردقطعا منافع شخصی را برمنا فع دیگران مقدم دانسته ونه تنها به حقوق دیگران کم توجهی میکند بلکه ممکن است باعث تضییع حقوق دیگران گردد یا ممکن است بخاطرخصیصه قدرت طلبی ، حقوق سیاسی دیگران را زیر پا نهاده وبا استفاده ازامکانات بدست آمده ، همه چیزرا به نفع خود وتقویه اقتدارخود استفاده نمایند .
برای آغاززندگانی اجتماعی بشر نمی توان پیشینه تاریخی تعیین کرد، بلکه می توان گفت بشرازبدو پیدایش دارای زندگانی اجتماعی بوده وبا آغاززندگانی اجتماعی ، خیانت به حقوق همدیگر، جنایت علیه همدیگر ، نیزتکوّن پیداکرده ؛ چنانچه مسأله قتل برادر، توسط برادردیگر دربین فرزندان آدم اتفاق افتاد وحتی مسأله طغیان ، سرکشی وخون ریزی بشر قبل ازخلقت وآفرینش بشر، پیش بینی می شد ؛ چنانکه درقرآن می خوانیم :« واذقال ربّک للملائکة انّی جاعل فی الارض خلیفة قالوا أتجعل فیها من یفسد فیها یسفک الدماء[1] »
ترجمه : من درزمین خلیفه ی خواهم گماشت ، ملائکه گفتند آیا کسانی درزمین خواهی گماشت که درآن فساد کنند وخون ها بریزند ؟! پس می توان ادعا کرد که زندگانی اجتماعی حتما تضییع حقوق همدیگر، منازعه ها ، حق کشی ها ، حق تلفی ها ، خیانت ، جرم و جنایت علیه همدیگررا بدنبال دارد،ازآنجای که زندگانی اجتماعی مشکلات بیان شده را بدنبال دارد، درهرعصروزمانی یک سلسله قواعد وقوانین(اعم ازقوانین آسمانی وموضوعه) برای تنظیم روابط بشردرززندگانی اجتماعی ، وجود داشته که یک بخش ازقوانین تنظیم کننده روابط بشر، متکفل بیان مسؤلیتهای کیفری انسانها ، درفرض ارتکاب اعمال که ازمنظرقوانین جرم محسوب می شود ، می با شد وقوانین نیزهمگام با پچیده شدن تدریجی روابط بشری، شاهد تحولات وتغییرات زیادی بوده درطول تاریخ ، که هدف دراین تحقیق بحث آنها نیست .
حالا سوال اساسی این است که آیا مسؤلیت کیفری که برای شخص مرتکب عمل مجرمانه ، درقانون تعیین وپیش بینی شده است ، درصورت ارتکاب شخص به جرم ، حتما وبدون کدام قید وشرط تطبیق واعمال می شودویا عواملی هم وجود دارد که درصورت وجود این گونه عوامل ، یا اساسا مسؤلیت کیفری مرتکب برداشته می شود یا مسؤلیت کیفری اوتخفیف داده می شود ویا با وجود برخی عوامل ، جرایم مجرمین توجیه میگردد ؟ بدون شک درحقوق عواملی وجود دارد که برخی شان اساسا رافع مسؤلیت کیفری اند وبعض دیگرمخفّف مسؤلیت کیفری وهمچنان برخی عواملی وجود دارد که با تحقق آن عوامل ، مسولیت کیفری مجرم ، معاف میگردد که تحت عنوان « عوامل موجه جرم » یاد می شود یعنی عذرهای که با عث عفو مجازات می گردد البته باید یا درآورشد که بررسی عوامل مخفّفه مسؤلیت کیفری وهمچنان عوامل موجه جرم دراین تحقیق هدف نیست بلکه نوشته هذا تصمیم دارد عوامل رافع مسولیت کیفری را درحقوق افغانستان مورد ارزیابی قراردهد ودرنیل به این هدف ازخداوند متعال استمداد می طلبیم .
عوامل رافع مسؤلیت کیفری درحقوق جزای افغانستان
مفاهیم :
v عوامل یعنی اسباب ، بواعث ووسیله ها . عوامل رفع یعنی عوامل بردارنده .
v رافع ؛ اسم فاعل ازماده رفع به معنای برداشتن ، برطرف کردن ، ازبین بردن ومرفوع ساختن .
v مسؤلیت کیفری یعنی الزام شخص به پاسخگویی ازآثار ونتایج رفتارمجرمانه خود .
ازنظرحقوق جزاء برای تحقق مسؤلیت کیفری تنها ارتکاب عمل مجرمانه کافی نیست بلکه علاوه ارتکاب عمل ، لازم است بین جرم ارتکابی وانجام دهنده ، قابلیت اسناد وجود داشته با شد ؛ گاهی قانونگذاربعلت وجود برخی شرایط وکیفیات ، عمل مجرمانه ارتکابی را به مجرم قابل انتساب نمیداند ووجود این گونه شرایط وکیفیات را بعنوان عوامل رافع مسؤلیت کیفری مجرم تلقی میکند .
دراین تحقیق ، شرایط وکیفاتی که درحقوق جزا بعنوان عوامل رافع مسولیت کیفری پنداشته شده است ، با رعایت اختصاربه بررسی گرفته خواهد شد ان شاء الله .
1. صبا وت وکودکی
صباوت وکودکی یکی ازعوامل بردارنده مسؤلیت کیفری درصورت ارتکاب جرم است ، که قانون گذاربجای جزاهای پیش بینی شده درقانون جزای افغانستان ، توبیخ ویا تسلیمی اورا به یکی ازاشخاص ، موسسات خیریه یا مدارس اصلاحی ، پیش بینی نموده است قانون گذار افغانستان حتی برای مرتکب که سن هجده سالگی را تکمیل کرده ولی سن بیست سالگی را تکمیل نکرده ، مجازات اعدام را تجویزنکرده است[2]،البته فقه اسلامی صباوت را به ممیزوغیرممیزتقسیم نموده اما قانون گذارافغانستان صباوت را درسه مرحله تقسیم نموده :
الف) طفل که زیرسن هفت سال قراردارد ؛ که براساس ماده 72 قانون جزای افغانستان، هیچ گونه دعوای جزایی علیه او ، قابل اقامه نیست چه رسد به اصل مجازات .
ب) طفل که بین سن هفت سالگی وسیزده سالگی کامل قرار داشته باشد که درقانون به او صغیراطلاق شده است ؛ درصورت ارتکاب ضغیربه یکی ازجنایت ، قباحت وجنحه ، قانون گذار به جای مجازات وی ، فراهم سازی زمینه تأ دیب او را پیش بینی نموده است .
ج) شخص که سن سیزده سالگی را کامل وهجده سالگی را تکمیل نکرده باشد که قانون گذار به چنین شخصی ، واژه مراهق را استعمال نموده است .
پس عدم اکمال سن قانونی ، یکی ازمجموعه عواملی است که مسولیت کیفری مرتکب را مرفوع می سازد چنانچه ماده هفتم قانون رسیدگی به تخلفات اطفال مقررمیدارد: « مجازات طفل حتی به منظوراصلاح وتربیت بطور شدید وحقارت آمیز، جوازندارد» .
2. اجبار واکراه :
دومین عامل رافع مسولیت کیفری ، اجبارواکراه است ؛ اجبارازماده «جبر» درلغت به معنای « وادارکردن افراد به انجام اعمالی، برخلاف تمایل آنان» ومعنای اصطلاحی اجبارنیزنزدیک به معنای لغوی است ولی اثرآن رفع مسولیت ازشخص مجبوراست[3] یعنی مجرم علی رغم برخورداری ازعقل وهوش متعارف ، درشرایط قرار بگیرد که راهی غیرازارتکاب جرم برایش وجود نداشته باشد چنانچه ماده 94 قانون جزای افغانستان مقررمیدارد:« شخصیکه تحت تأ ثیرقوه مادی یا معنوی که رفع آن طوردیگرممکن نباشد ، مجبوربه ارتکاب جرم گردد، مسؤ ل شناخته نمی شود» .
ماده 551 قانون مدنی افغانستان، اکراه را چنین تعریف نموده :« اکراه عبارت است ازمجبورگردانیدن شخص بدون حق ، به اجرای عملی که به آن رضایت ندارد خواه اکراه مادی باشد یا معنوی» .
3. جنون
جنون درلغت ازریشه « جن» به معنای پوشاندن ومستورکردن است وجنون پوشیده ومستورماندن عقل است [4] . جنون درحقوق به معنای اخیر، زوال عقل واختلال درعقل است ، بگونه ی که جریان عادی کرداروگفتاررا به هم بزند وجنون درفقه وحقوق یکی ازعوامل را فع مسولیت است که قلم تکلیف ومسولیت جزایی را ازآدمی برمیدارد. جنون بردوقسم است :
الف) جنون ادواری : یعنی شخص همیشه مبتلا به مرض جنون نیست ، گاهی درحال افاقه وگاهی درحال جنون است .
ب) جنون اطباقی یعنی شخص مجنون بعدازابتلاء بجنون ، حالت افاقه اصلا نصیب اش نشده وهمیشه درجنون بسرمی برد .
ماده شصت وهفتم قانون جزای افغانستاان مقررمیدارد:« شخصیکه حین ارتکاب جرم ، به سبب جنون یا سایرامراض عقلی ، فاقد ادراک وشعورباشد ، مسؤ لیت جزایی نداشته مجازات نمی گردد» قانون گذارافغانستان دراین ماده عدم مجازات مجنون را مقید کرده به اینکه (درحین ارتکاب جرم ، فاقد ادراک وشعوربواسطه جنون یا سایرامراض باشد) ازاین تقیید استفاده میگردد که هرگاه مجنون درحال افاقه مرتکب جرم گردد وبعدا جنون براو عارض گردد، مسؤ لیت جزایی خواهد داشت گرچند مجازات وی درحال جنون ، منطقی به نظرنمی رسد ولی می توان حدس زد که منظورقانون گذاراین است که اگرشخصی درحال افا قه مرتکب جرم شد وبعدا جنون براو عارض گردید، انتظارکشیده می شود تا درحال افا قه بازگرددومجازات شود ازمهفوم شرط بنددوم ماده مذکور، این مطلب بوضاحت قابل استفهمام است .
4. سکر
سکربه معنای مستی وزوال عقل است وابتلاء به سکریا ازروی اراده واختیاراست ویا ازروی جهل واجبار واکراه ؛ براساس ماده 68 قانون جزای افغانستان ، هرگاه شخص درحین ارتکاب جرم به سبب استعمال مواد مسکره یا مخدره، ادراک وشعورخودش را ازدست بدهد درحالیکه استعمال آن ، جبرا یا بدون علم مرتکب، صورت گرفته باشد ، مجازات نمی گردد به عبارت دیگراگرسکرحین ارتکاب جرم، ناشی ازاراده واختیارمرتکب نباشد، بعنوان یکی ازعوامل رافع مسولیت جزایی خواهد بود اما اگراستعمال مواد مسکره یا مخدره ، ازروی اراده واختیارصورت گرفته باشد ودرحین سکر، مرتکب جرم شده باشد ، مسؤ ل شناخته می شود مثل اینکه جرم را درحال ادراک وشعورکامل ، مرتکب شده باشد [5] وحتی اگراستعمال مواد مذکوره، بقصد ارتکاب جرم استعمال شده با شد ، با عث تشدید مجازات مرتکب خواهد گردید [6].
5. اشتباه
قبل ازبیان اینکه آیا اشتباه را هم می توان بعنوان یکی ازعوامل را فع مسولیت جزایی قلمدادنمود یاخیر؟ لازم است اول اقسام اشتباه را مختصرا مورد ارزیابی قراردهیم ، اشتباه بردوقسم است :
الف) اشتباه حکمی که درعلم اصول تحت عنوان « شبه حکمیه » یاد می گردد، عبارت است ازاین که شخص براثراشتباه یا جهل به اوامرونواهی قانونگذارویا بخاطردرک وتفسیرنادرست ازاحکام، مرتکب جرمی گردد.
درمورد این قسمی ازاشتباه ، با توجه به این اصل که جهل به قانون عذرشناخته نمی شو[7]، می توان گفت که رافع مسولیت جزایی نیست .
ب) اشتباه موضوعی که درعلم اصول، تحت عنوان « شبه موضوعیه » یاد می شود، این شبه این گونه است که شخصی نسبت به موضوع ومتعلق حکمی اشتباه کند ویا جاهل باشد ، این نوعی ازاشتباه را نیز، نمی توان بطورکلی رافع مسؤلیت جزایی دانیست ولی دربرخی موارد رافع مسولیت کیفری وموجب معافیت ازمجازات ، میگردد.
فهرست منابع
- رحیمی نژاد، اسماعیل ، آشنایی با حقوق جزا وجرم شناسی،چاب دوم
- خاوری، یعقوب وهمکاران ، واژه نامه تفصیلی فقه جزاء.
- گروه پژوهشی حقوق ، قواعد فقه جزایی
- قانون جزای جمهوری اسلامی افغانستان مصوب 1355 .
- قانون مدنی جمهوری اسلامی افغانستان .
پی نوشت ها